Śwircz Mikołaj Biedrzych z Biedrzychowiec i Nowodworu h. Świerczek (zm. między 1492 a 1496), kasztelan kamieniecki.
Był zapewne synem kaszt. kamienieckiego Mikołaja Biedrzycha z Biedrzychowiec (zm. między 5 VII 1441 a 10 V lub 30 IX 1442), bratem star. smotryckiego Zygmunta z Biedrzychowiec, który w r. 1436 lub 1437 był świadkiem w dokumencie króla Władysława III, oraz Stanisława z Biedrzychowiec (zm. po maju 1444), za zasługi w obronie Podola przed Tatarami nagrodzonego przez władcę w r. 1442 zapisem na wsi Szyrszeniowce nad rzeką Seret, obecnego t.r. w otoczeniu króla na Węgrzech. Błędna jest hipoteza (J. Kurtyka), że podczaszy kamieniecki Jurko Świrczowicz (zm. 1450), który jeszcze za życia ojca został wydzielony majątkowo, a w r. 1431 otrzymał od króla Władysława Jagiełły zapis na wsi Bałwaniec (lub Wierch Bałwańca), należącej poprzednio z zapisu wielkiego księcia lit. Witolda do Mikołaja Biedrzycha, był bratem Ś-a. Jurko pisał się ze Świrczkowiec oraz Wachniowiec i należy go raczej łączyć z osiadłą tam linią Świerczków, wywodzącą się od odnotowanego w źródłach w r. 1388 Adamka Swerszczkowskiego, a nie Biedrzycha, przypuszczalnego dziadka Ś-a, występującego w źródłach w l. 1388—92.
Ś. na żądanie Jerzego Strumiłły przedłożył 5 XI 1442 w sądzie grodzkim we Lwowie trzy dokumenty królewskie, dotyczące zapisów na swej wsi Gaj w ziemi lwowskiej: dwa wystawione przez królów Władysława Jagiełłę i Władysława III dla ojca Ś-a, a jeden dla Jana Świnki z Pomorzan. Jako asesor zasiadał 17 I 1446 w sądzie grodzkim we Lwowie. Od króla Kazimierza Jagiellończyka otrzymał 7 I 1448 w Sandomierzu zapis 100 grzywien na podolskiej wsi Kujałów (obecnie Sosnivka). Jako zastawny posiadacz wsi królewskich Ceniów i Kuropatniki w ziemi lwowskiej został w r. 1451 pozwany przez Jana Chodorowskiego i młynarza z Brzozdowców przed sąd grodzki we Lwowie o zajazd na jedną ze wsi oraz napad na drodze publicznej i zabór 20 kłód owsa; sąd uznał go za winnego. Na sejmiku w Kamieńcu Podolskim 2 I 1456 zaświadczył w gronie szlachty, że rajcy kamienieccy bezprawnie przejęli wójtostwo prawa niemieckiego należne Barbarze, stryjecznej siostrze zabitego przez Tatarów wójta Hanczla Dreczyna. Ś. uczestniczył w tym okresie w prowadzonych w kręgach elit Rusi Czerwonej operacjach kredytowych, zasilających skarb królewski, obciążony kosztami wojny trzynastoletniej. Dn. 23 IV 1456 Kazimierz Jagiellończyk, dzięki zapisowi 100 grzywien na dobrach królewskich dla Olechny z Jarmoliniec, spłacił należność skarbu wobec woj. i star. ruskiego Andrzeja Odrowąża; z dokumentu wynika, że sumę tę Odrowąż winien był Ś-owi, a ten z kolei Olechnie. Ś. wystąpił 5 VI t.r. w Trembowli na liście świadków nieustalonego wystawcy w sprawie posagu żony Michała ze Słotnik. Od star. podolskiego Bartosza z Buczacza, w ramach uprawnień jego urzędu, otrzymał 4 XII w Kamieńcu Podolskim zapis 50 kop gr na królewszczyznach Kuźmin i Nowosiółka (pow. kamieniecki). Ponownie jako asesor zasiadał 2 I 1458 w sądzie ziemskim kamienieckim. W l. 1458—60 otrzymał od monarchy trzy zapisy na łączną sumę 600 grzywien na Kujałowie, a w r. 1461 jako dworzanin królewski zapis 50 grzywien na wsi Płoskirów nad Bohem. Prawdopodobnie dysponował już wówczas znanym jedynie ze wzmianki z r. 1469 konsensem królewskim na wykupienie tej wsi z rąk innego, nieznanego z imienia Śwircza. Daty dzienne dokumentów zapisowych dla Ś-a (wtorek po Wielkanocy 1460, 18 XII 1461) sugerują jego bliskie w tym czasie związki z dworem i obecność w otoczeniu władcy podczas najważniejszych świąt kościelnych.
Ś. otrzymał urząd stolnika kamienieckiego i pierwszy raz z tym tytułem wystąpił 25 XI 1464, kiedy król zapisał mu 20 grzywien na Płoskirowie. Jako stolnik kamieniecki podczas sejmu piotrkowskiego 30 III 1466 uzyskał od Kazimierza Jagiellończyka zezwolenie na wykupienie Jaromirki na Podolu z rąk dotychczasowych posiadaczy oraz zapis 30 grzywien. Znalazł się wśród polskich gwarantów zawartego 19 X t.r. z Krzyżakami drugiego pokoju w Toruniu. W dokumencie traktatowym, sporządzonym w maju 1467 na sejmie w Piotrkowie, wystąpił już z tytułem kaszt. kamienieckiego; w czasie obrad sejmu 18 V t.r. ponownie otrzymał od króla zapis 30 grzywien na Jaromirce. W marcu 1469 towarzyszył monarsze podczas jego pobytu na Rusi Czerwonej; 7 III t.r. zasiadał jako asesor w sądzie nadw. we Lwowie, a 13 i 15 III brał udział w weryfikacji praw do poboru ceł na Rusi i wystąpił w listach świadków czterech dokumentów sądowych w tej sprawie. W odpowiedzi na zarządzoną w tym czasie przez króla rewizję tytułów własności do dóbr ziemskich, przedłożył dwadzieścia dokumentów dotyczących majątków na Podolu. Podczas kolejnego pobytu władcy we Lwowie poręczył we wrześniu 1470 z podkomorzym lwowskim Jerzym Strumiłłą za Piotra z Lachodowa, posądzonego o kradzież i wtrąconego do wieży Zamku Wysokiego, zobowiązując się pod karą 300 grzywien stawić go na wezwanie starosty. Otrzymał wówczas od króla zapis 50 grzywien na Hołoszynie i Płoskirowie oraz kolejny konsens na wykup Płoskirowa, tym razem z rąk Jana i Mikołaja «de Czessilow». W l. 1470 i 1472 uzyskał od monarchy z tytułu bliżej nieznanych zasług dwa kolejne zapisy, łącznie 80 grzywien na Jaromirce. Asystował z dostojnikami czerwonoruskimi 1 V 1472 komisarzom królewskim rozgraniczającym dobra kościelne w ziemi lwowskiej od królewskiej wsi Stawczany. W Kamieńcu Podolskim wystąpił 25 VIII 1475 na liście świadków dokumentu sądu ziemskiego w sprawach majątkowych Mikołaja Piaśnickiego, wójta miejscowej gminy prawa ruskiego. Dn. 3 X 1479 w Nowodworze, wspólnie z żoną i dziećmi, w obecności miejscowego wójta i rajców, przekazał klasztorowi dominikanów w Kamieńcu Podolskim darowiznę w gotówce z dochodu ze spustu stawu w Kupinie, w koniach i krowach oraz słoninie i płodach rolnych. Najpewniej wziął udział w kampanii wojennej na Podolu, prowadzonej od sierpnia do października 1489 przez wojska pod dowództwem królewicza Jana Olbrachta, która zakończyła się pod należącym do Ś-a Czarnym Ostrowem. O jego udziale w obronie Podola u boku królewicza i spustoszeniu wówczas jego dóbr przez Tatarów wspomina dokument króla z 7 I 1490, dotyczący kolejnego zapisu dla Ś-a w wysokości 60 grzywien na Jaromirce i Kujałowie.
Majątek Ś-a, znany z podziału spadku między jego synami z r. 1496, składał się z kompleksu dóbr ciągnących się na przestrzeni ok. 80 km wzdłuż górnego biegu rzeki Smotrycz, a następnie wzdłuż rzek Płoska i Boh, z ośrodkiem we wsiach odziedziczonych po ojcu lub w bliżej nieznanym zakresie po braciach: Czarny Ostrów, Mikityńce, tenuta Ostapkowce, Płoska (obecnie Wołycja), lokowany przed r. 1479 jako miasto na prawie niemieckim Nowodwór (późniejszy Biedrzychów Gródek, obecnie Horodok) z zamkiem oraz Biedrzychowice, przeniesione między l. 1440 a 1444 przez Władysława III na prawo niemieckie i wymienione w wykazie miast podolskich, wpisanym w r. 1453 do metryki kor. Do dóbr dziedzicznych Ś-a należały być może Czarnowce (późniejsze Czarnowody), których akt nadania przez Władysława Jagiełłę Ś. przedstawił podczas rewizji dokumentów w r. 1469. Do wchodzących w skład dóbr Ś-a królewszczyzn z zapisanymi sumami należały: Jaromirka, Kujałów, Trzcieniec (późniejszy Trościaniec), Hołoszyn (obecnie Ołeszyn), Płoskirów (obecnie Chmielnicki), Kuźmin i Nowosiółka. Ś. otrzymał w r. 1474 zgodę króla na wykup Żyliniec (pow. kamieniecki), jednak wykupu tego zapewne nie przeprowadził. Pozostałą część dóbr Ś-a stanowiły wsie przejęte lub osadzone przez niego w bliżej nieznanych okolicznościach: Andronikowce, Diakowce, Dobrohoszcza, Karabczyjów, Karabczyjówka, Korytna, Kupin (jeszcze w r. 1469 w rękach Jana Bahawskiego), Mikołajowce, Oleszkowce (w r. 1469 w rękach Jana Kruszyny z Galowa), Owarowce (obecnie Wariwci), Różyczna (obecnie dzielnica Chmielnickiego), Serwatyńce, Skorcza, Wasylkowce, Zapadkowce (późniejsze Zapadyńce), Zwolszczykowce (zapewne obecne Niżni Wowkiwci) i Żurawlińce. Z rewizji dokumentów z r. 1469 wynika ponadto, że Ś. dzierżył w zastawie za 20 grzywien dom w Kamieńcu Podolskim. Jako żyjący został wspomniany 13 IX 1491 w zapisce w księdze ziemskiej sanockiej, dotyczącej jego córki Jadwigi, oraz w zapiskach z przełomu l. 1491 i 1492, a także z 19 V 1492 w księdze ziemskiej przemyskiej, dotyczących jego córki Elżbiety, w których wystąpił jako kaszt. kamieniecki z błędnym imieniem Piotr. Ś. zmarł między 19 V 1492 a 6 II 1496, kiedy jego synowie dokonali podziału ojcowizny.
Żona Ś-a Elichna (może Klichna), pochodząca zapewne z rodu Awdańców (być może Buczackich), znana jest jedynie z zachowanego w kopii siedemnastowiecznego dokumentu Ś-a dla dominikanów kamienieckich z r. 1479; brak potwierdzenia źródłowego dla domysłu (K. Pułaski), że była jego drugą żoną. Z tego związku urodziło się pięciu synów: Jakub (zm. 1495), Andrzej (zob.), Michał (zm. przed 1509) oraz Florian i Feliks, znani z dokumentu z r. 1479, nieżyjący już zapewne w r. 1496, a także cztery córki: Jadwiga, wydana przed r. 1491 za Zygmunta z Dydni w ziemi sanockiej, Elżbieta, przed r. 1492 żona Hieronima z Bybła w ziemi przemyskiej, po jego śmierci, a przed r. 1505 Zielenieckiego, oraz Małgorzata i Beata, znane z dokumentu z r. 1479. Syn Ś-a Jakub dostał w r. 1480 jako dworzanin królewski zapis na wsi Szyszkowce na Podolu. Przed r. 1484 ożenił się z Martą, córką wojskiego samborskiego Macieja Odrowąża ze Sprowy, i wszedł w posiadanie Miżyńca, Boratycz, Stronowic oraz innych dóbr w ziemi przemyskiej. Z uwagi na urząd kasztelański ojca występował w źródłach jako Kamieniecki z Nowodworu. W r. 1494 został pozwany do grodu przemyskiego o rozboje na drodze publicznej. Przed 3 II 1495 sprzedali z żoną dobra w ziemi przemyskiej kaszt. krakowskiemu Janowi Amorowi z Tarnowa za 2 tys. grzywien oraz połowę Bzianki w ziemi sanockiej, a w marcu t.r. Jakub zbył mu pozostałą część tej wsi za 300 grzywien. W dalszym przebiegu sprawy o rozboje występował już jako szlachcic ubogi i nieposesjonat. Przed procesem uciekł na Podole, za co w maju 1495 został skazany na infamię. W zapisce sądowej z 29 XII 1495, błędnie z imieniem Mikołaj, został wymieniony jako zmarły.
Boniecki, I 202; Fastnacht A., Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, Brzozów 1991 cz. 1 (Bzianka, Dydnia), Kr. 2002 cz. 3 (Wydrna); Urzędnicy, III/3; Urzędnicy województwa podolskiego XV—XVIII wieku, Kr. 1994 (z błędami); — Białkowski L., Ze wschodu i zachodu, L. 1929 s. 19 przypis 2; Dunikowski J., O rodzie Świerczków na Rusi w wieku XV i początkach rodziny Dunikowskich, „Kwart. Herald.” T. 10: 1931 nr 9 s. 204; Gąsiorowski A., Polscy gwaranci traktatów z Krzyżakami XIV—XV wieku, „Komun. WarmińskoMazur.” 1971 nr 2—3 s. 260; [Giżycki J. M.] Wołyniak, Zniesione kościoły i klasztory rzymsko-katolickie przez rząd rosyjski w wieku XIX-tym w diecezji łuckiej, żytomierskiej i kamienieckiej (gub. wołyńskiej, kijowskiej i podolskiej), „Nova Polonia Sacra” T. 1: 1928 s. 229—30; Grušeckij M., Akty barskogo starostva XV—XVI v., w: Arch. Jugo-Zap. Ross., VIII nr 1 s. 29; Kurtyka J., Podole w czasach jagiellońskich. Studia i materiały, Oprac. M. Wilamowski, Kr. 2011; Mychajlovs’kyj V., Dokumenty podil’s’kych (kam’janec’kych) heneral’nych starost na zastavu korolivščyn (1442—1506 rr.), „Kyïvs’ka starovyna” 2003 nr 2 (350) s. 71, 75; tenże, Džerel’ni zhadky pro Proskuriv u XV stolitti, „Ukraїns’kyj archeografičnyj ščoričnyk”, Nova Serija, T. 8/9: 2004 s. 772; tenże, Elastyčna spil’nota. Podil’s’ka šljachta v druhij polovyni XIV — 70-ch rokach XVI st., Kyїv 2012 (metoda zestawienia itineriarium Ś-a dyskusyjna); tenże, Formuvannja latyfundiï Mykolaja Bedrycha z Bedrychovec’ u Podil’s’komu voevodstvi u druhij polovyni XV ct., „Universytet” 2006 nr 6 s. 9—17 (błędne daty dokumentów); tenże, Kto predstavljav Podil’s’ke voevodstvo na sejmach Pol’s’koho korolivstva u 1493—1548 rr., „Naukovi praci Kam’janec’-Podil’s’koho nacional’noho universytetu imieni Ivana Ohijenka. Ictoryčni nauky” T. 22: 2012 s. 344; Pašin S. S., Peremyšl’skaja šljachta vtoroj poloviny XIV — načala XVI veka. Istoriko-genealogičeskoe issledovanie, Tjumen’ 2001 s. 12—13 (błędna identyfikacja Ś-a); P ułaski K., Stare osady w ziemi kamienieckiej i dziedziczące na nich rody podolskiej szlachty historycznej, „Przew. Nauk. i Liter.” R. 30: 1902 s. 467—71, 557, 559, 562; Trajdos T. M., Kościół katolicki na średniowiecznym Podolu, w: Kościoły chrześcijańskie na Podolu, Red. tenże, W. 2016 s. 49—50; tenże, Parafie katolickie fundacji szlacheckiej na średniowiecznym Podolu, w: Ludzie — Kościół — wierzenia. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa Europy Środkowej (średniowiecze — wczesna epoka nowożytna), W. 2001 s. 236; — Akta grodz. i ziem., VI, XII, XIV—XIX; Arch. Sanguszków, I, V; [Giżycki J. M.] Wołyniak, Wykaz klasztorów dominikańskich prowincji ruskiej, Kr. 1923 cz. 2 s. 76; Grzegorz M., Analiza dyplomatyczno-sfragistyczna dokumentów pokoju toruńskiego 1466 r., Tor. 1970; Kod. mogilski (Beata z Nowodworu, wnuczka Ś-a); Matricularum summ., I; Pułaski K., Szkice i poszukiwania historyczne. Seria trzecia, Kr. 1906 s. 152—3 (Akta Sanguszków); Zbiór dok. mpol., VII, 2074, 2427; Źródła Dziej., XVIII cz. 1/B s. 17, 46—7, 56—7; — AGAD: BOZ, nr 32 s. 356, 358, 941, Metryka Kor., t. 11 s. 85, t. 12 k. 72v, t. 14 s. 350, 416, tzw. Metryka Lit., IV B 17 k. 141v, 195—6, 197— 7v, 200v—1v; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny w Kijowie: F. 37 op. 1 (Terr. Camenec.) spr. 1 k. 108v—9v, 114, 167, 262v, spr. 2 k. 112v, 115v, 119v, 185v; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw.: F. 131 op. 1 spr. 216, F. 181 op. 2 spr. 1653, F. 197 op. 1 spr. 2 k. 4—4v, 16—16v; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 5 (Kolekcja Ossolińskich) op. 3 (diploma) spr. 2089, F. 91 spr. 27/II3 s. 252, 254, 259, F. 141 op. 1 spr. 47 II s. 23.
Maciej Wilamowski